6) Mətn

Hədisin mətni dedikdə hədisin mənasını &ouml;z&uuml;ndə daşıyan hissəsi nəzərdə tutulur. Başqa s&ouml;zlə desək, hədislər iki hissədən təşkil tapır: sənəd və mətn. Mətn hədisdə məsumun s&ouml;z&uuml;, feili və təqriri nəql olunan hissədir.

7) Sənəd

Şeyx Abdullah Maməqani &ldquo;Miqbasul-hidayə&rdquo; kitabında yazır:

السند هو طريق المتن

&ldquo;Sənəd mətnin yoludur&rdquo;.<a href="#_ftn1" name="_ftnref1" title="">[1]</a>

Yəni sənəd mətnə gedən yol hesab olunur. Digər bir ifadə ilə desək, hədislər bizə m&uuml;əyyən şəxslər vasitəsilə nəql olunur. Həmin şəxslərə ravi (nəql edən) deyilir. Ravilərin əmələ gətirdiyi nəqletmə zəncirinə isə sənəd deyilir. Məsələn:

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ رِبَاطٍ عَنْ عُبَيْدِ بْنِ زُرَارَةَ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع&rlm; بَرُّوا آبَاءَكُمْ يَبَرَّكُمْ&rlm; أَبْنَاؤُكُمْ وَ عِفُّوا عَنْ نِسَاءِ النَّاسِ تَعِفَّ نِسَاؤُكُم&rlm;

Məhəmməd ibn Yəhya nəql edir Əhməd ibn Məhəmməddən, o da Məhəmməd ibn Sinandan, o da Əli ibn Ribatdan, o da &Uuml;beyd ibn Z&uuml;rarədən. (&Uuml;beyd) dedi: İmam Sadiq (ə) buyurdu:&nbsp;&ldquo;Atalarınıza qarşı yaxşılıq edin ki, &ouml;vladlarınız da sizə yaxşılıq etsinlər. Başqalarının qadınlarına qarşı iffətli olun ki, başqaları da sizin qadınlarınıza qarşı iffətli olsun&rdquo;.<a href="#_ftn2" name="_ftnref2" title="">[2]</a>

Burada qalın hərflərlə yazılmış hissə hədisin sənədidir. Sənəddən sonrakı hissə isə hədisin mətnidir. 

8) Təriq

&ldquo;Təriq&rdquo; s&ouml;z&uuml; leksik olaraq &ldquo;yol&rdquo; mənasını ifadə edir. Hədis elmində isə &ldquo;təriq&rdquo; hədisin sənədinə deyilir. &ldquo;Bu hədisin təriqində Məhəmməd ibn Sinan var&rdquo; deyildikdə məqsəd budur ki, hədisin sənədindəki ravilərdən biri Məhəmməd bin Sinan adlı şəxsdir.

9) Şeyx

Hədis elmində şeyx o kəsə deyilir ki, başqa bir ravi ondan hədis nəql etsin. Bu zaman həmin kəs o ravinin şeyxi, yəni hədis ustadı hesab olunur. Məsələn, bu sənədə diqqət edək:

&ldquo;Məhəmməd ibn Yəhya nəql edir Məhəmməd ibn H&uuml;seyn ibn Əbu Umeyrdən...&rdquo;

Burada Məhəmməd ibn H&uuml;seyn adlı ravi Məhəmməd ibn Yəhya adlı ravinin şeyxidir. Məhəmməd ibn Yəhya isə Məhəmməd ibn H&uuml;seyndən hədis nəql etdiyi &uuml;&ccedil;&uuml;n onun şagirdi hesab olunur.

Əli Abdullah

Hadis.az

<div>
<hr />
<div>
<a href="#_ftnref1" name="_ftn1" title="">[1]</a> Miqbasul-hidayə fi elmid-dirayə, c. 1, səh. 50.
</div>

<div>
<a href="#_ftnref2" name="_ftn2" title="">[2]</a> Şeyx Kuleyni, Əl-Kafi, c.5, səh. 554.
</div>
</div>

Bu məqaləmizdə hədis elmi ilə bağlı olan mətn, sənəd, təriq və şeyx terminləri ilə bağlı məlumat əldə edəcəksiniz.

İlkin terminlər - mətn, sənəd, təriq, şeyx

Hədislər onlara etimad edib mötəbər bilmək cəhətindən yəqin ifadə edib-etməməyə görə ilk olaraq mütəvatir və xəbəri-vahid deyə iki qismə bölünürlər.

Hədis qəbulunda “məsləkül-vüsuq” prinsipi

Şeyx H&uuml;rr Amili &ldquo;Vəsailuş-şiə&rdquo;də, &ldquo;Dəstəmaz&rdquo; bablarından 1-ci babda, 1-ci hədisdə belə nəql edir:

محمد بن الحسن&nbsp;باسناده، عن&nbsp;الحسين بن سعيد، عن&nbsp;حماد بن عيسى، عن حريز، عن زرارة، عن&nbsp;أبي جعفر عليه السلام&nbsp;قال: لا&nbsp;صلاة&nbsp;إلا بطهور.

Məhəmməd ibn Həsən &ouml;z sənədi ilə H&uuml;seyn ibn Səiddən, o, Həmmad ibn İsadan, o, Hərizdən, o, Z&uuml;rarədən, o da Əbu Cəfərdən (ə) belə nəql edir: &ldquo;Təharətsiz namaz yoxdur&rdquo;.

Hər hansı bir fəqih bu hədis əsasında &ldquo;dəstəmazsız qılınan namaz batildir&rdquo; h&ouml;km&uuml;n&uuml; ələ gətirmək istəsə, gərək aşağıda qeyd olunan mərhələləri ke&ccedil;sin.

İlk n&ouml;vbədə hədisin zahiri qeyd olunan h&ouml;kmə dəlalət etməlidir. Qeyd olunan n&uuml;munədə hədisin zahirinin &ldquo;dəstəmazsız qılınan namaz batildir&rdquo; h&ouml;km&uuml;nə dəlalət etdiyi məlum olur. Bu zaman ortaya yeni bir sual &ccedil;ıxır. G&ouml;rəsən, hədisin zahiri h&ouml;ccətdirmi? Buna g&ouml;rə də fəqih ilk &ouml;ncə hədisin zahirinin h&ouml;ccət olmasını isbat etməlidir. Bu isə &uuml;suli-fiqh elmində bəhs olunan m&ouml;vzudur. Fəqih &uuml;suli-fiqhdə bu m&ouml;vzunu araşdırmalı və &ldquo;z&uuml;hur&rdquo;un h&ouml;ccət olması &uuml;&ccedil;&uuml;n təqdim olunan dəlilləri g&ouml;zdən ke&ccedil;irməlidir. Bu dəlillər fəqih &uuml;&ccedil;&uuml;n qənaətbəxş olarsa və ya &ldquo;z&uuml;hur&rdquo;un h&ouml;ccət olmasına fəqihin &ouml;z&uuml;n&uuml;n əlavə dəlilləri m&ouml;vcuddursa, o zaman hədisin zahiri fəqih &uuml;&ccedil;&uuml;n h&ouml;ccət olur və bununla da hədisin zahirindən şəri h&ouml;km əldə edir. Hədisin zahirindən dəlil ələ gətirməyin yolu isə fəqihin ictihadına və elmi məlumatlarına g&ouml;rə dəyişir. Fəqihin şəri h&ouml;km əldə etməsi &uuml;&ccedil;&uuml;n təkcə hədisin zahirinin h&ouml;ccət olması kifayət etmir. &Ccedil;&uuml;nki şəri h&ouml;km əldə etmək &uuml;&ccedil;&uuml;n hədisin zahirinin h&ouml;ccət olmasından əlavə və ilk n&ouml;vbədə, təqdim olunan hədisin &ouml;z&uuml;n&uuml;n h&ouml;ccət olub-olmaması araşdırılmalıdır. Əgər hədis m&uuml;təvatir həddə nəql olunmayıbsa, o zaman xəbəri-vahidin (m&uuml;təvatir olmayan xəbərin) h&ouml;ccət olub-olmaması araşdırılacaq. Bu da &uuml;suli-fiqh elmində bəhs edilən m&ouml;vzulardan biridir. Xəbəri-vahid olan hədisin qəbul edilməsində ən &ouml;nəmli məsələ hədisin siqə (etimad olunan) şəxslər vasitəsilə nəql olunmasıdır. Yuxarıda misal olaraq qeyd edilən hədisin siqə şəxslər vasitəsilə nəql edilib-edilməməsini araşdırmaq &uuml;&ccedil;&uuml;n fəqih rical elminə m&uuml;raciət etməlidir. Məhz rical elminə m&uuml;raciət etməklə fəqih bu hədisin ravilər silsiləsində qeyd olunmuş ravilərin siqə olub-olmadığını anlaya bilər. Qeyd etdiklərimizi daha ətraflı izah etmək &uuml;&ccedil;&uuml;n yuxarıda zikr etdiyimiz hədisin rical elmi əsasında tətbiqinə baxaq:

Zikr olunan sənədin halını bilmək &uuml;&ccedil;&uuml;n əvvəlcə Məhəmməd ibn Həsənin (Şeyx Tusinin) H&uuml;seyn ibn Səidə olan sənədinə m&uuml;raciət etməliyik. Beləliklə, &ldquo;Təhzib&rdquo;in &ldquo;məşyəxə&rdquo; b&ouml;l&uuml;m&uuml;ndə (kitabın sonunda m&uuml;əllifin ravilərə qədər olan şeyxlərinin qeyd olunduğu b&ouml;lmə), cild 10, 63-c&uuml; səhifədə Şeyx Tusi deyir: &ldquo;Bu kitabda H&uuml;seyn ibn Səiddən zikr etdiklərimi (nəql etdiklərimi) mənə Şeyx Əbu Abdullah Məhəmməd ibn Məhəmməd ibn Noman (Şeyx Mufid) və H&uuml;seyn ibn Abdullah<a href="#_ftn1" name="_ftnref1" title="">[1]</a>, Əhməd ibn Abdun<a href="#_ftn2" name="_ftnref2" title="">[2]</a> xəbər verdi. Hamısı da Əhməd ibn Məhəmməd ibn Həsən ibn Vəliddən nəql edib. O da &ouml;z atası Məhəmməd ibn Həsən ibn Vəliddən nəql edib. &nbsp;Həm&ccedil;inin mənə Əbu H&uuml;seyn Əbu Ceyd əl-Qummi xəbər verdi ki, o da Məhəmməd ibn Həsən ibn Vəliddən, o da Həsən ibn Əbandan, o da H&uuml;seyn ibn Səiddən nəql edib&rdquo;.

Bu s&ouml;z onu g&ouml;stərir ki, Şeyx Tusinin H&uuml;seyn ibn Səidə olan hər iki yolu Məhəmməd ibn Həsən ibn Vəliddə bitir:

1. Şeyx Mufid Əhməddən, o da atası Məhəmməd ibn Həsən ibn Vəliddən (nəql edib).

2. İbn Əbu Ceyd Məhəmməd ibn Həsən ibn Vəliddən (nəql edib).

Məhəmməd ibn Həsən ibn Vəlid də H&uuml;seyn ibn Həsən ibn Əbandan, o da H&uuml;seyn ibn Səiddən nəql edir. Hər iki yol onu zəif &ccedil;ıxara bilər.

İlk yol: bir tərəfdən Əhməd ibn Məhəmməd ibn Həsən ibn Vəlid haqqında x&uuml;susi t&ouml;vsiq g&ouml;r&uuml;nməyib. Əlbəttə, &ldquo;şeyxuxətul-icazə&rdquo;<a href="#_ftn3" name="_ftnref3" title="">[3]</a> qaydasına s&ouml;ykənsək, kifayətdir ki, zikr olunan yerdə onun vəsaqətinin isbatına h&ouml;km edə bilək.

İkinci yol: Həm&ccedil;inin İbn Əbu Ceyd haqqında da x&uuml;susi t&ouml;vsiq gəlməyib.

Bəli, o &ouml;z&uuml; icazə şeyxlərindən və Nəcaşinin şeyxidir. İstər b&uuml;t&uuml;n icazə şeyxlərinin siqə olduğunu qəbul etsək, istərsə də Nəcaşinin şeyxlərinin hamısının siqə olması nəzərini qəbul etsək, o zaman bu şəxsin siqə olduğu isbatlanacaq. Yəni bu icazəni və ya Nəcaşinin şeyxlərinin siqə olmasını qəbul etsək, Əbu Ceydin də vəsaqəti bizə sabit olacaq.

Əgər b&uuml;t&uuml;n bunlara g&ouml;z yumsaq belə, yenə də m&uuml;şk&uuml;l həll olmadan qalacaq. &Ccedil;&uuml;nki hər iki yol H&uuml;seyn ibn Həsən ibn Əbana gedib &ccedil;ıxır və onun da siqəliyi sabit olmayıb.

Yekunda zikr olunan bu iki yol və ya iki yoldan biri səhih olsa, bu məsələ sabit olacaq. Əgər olmazsa, o zaman qayıdırıq Şeyx Tusinin &ldquo;Fihrist&rdquo; kitabına, &ccedil;&uuml;nki orada Şeyx Tusi hədis ravilərinə gedib &ccedil;ıxan daha &ccedil;ox yol zikr edir. Belə ki, 58-ci səhifədə H&uuml;seyn ibn Səidə gedib &ccedil;ıxan başqa bir yol qeyd edir. Belə ki, o yazır: &ldquo;(Alim) yoldaşlarımızdan bir hissəsi bizə Məhəmməd ibn Əli ibn H&uuml;seyndən, o da atasından, (həm&ccedil;inin) Məhəmməd ibn Həsəndən və Məhəmməd ibn Musa ibn M&uuml;təvəkkildən, o da Səid ibn Abdullahdan və Himyəridən, o da Əhməd ibn Məhəmməd ibn İsadan, o da H&uuml;seyn ibn Səiddən xəbər verdi&rdquo;.

Bu zikr olunan yol isə səhihdir. &Ccedil;&uuml;nki &ldquo;yoldaşlarımızdan bir hissəsi&rdquo; o deməkdir ki, bunu sayı &uuml;&ccedil; nəfərdən az olmayan şəxslərdən nəql etmişdir. Bildiyimiz kimi, ərəb dilində &ccedil;oxluq ən azı &uuml;&ccedil; nəfərdən ibarət olmalıdır ki, cəm halda zikr olunsun. Biz də Şeyx Tusinin şeyxlərindən &uuml;&ccedil;&uuml;n&uuml;n də yalan &uuml;zərində cəm olmasını ehtimal etmirik.

Məhəmməd ibn Əli ibn H&uuml;seyn Şeyx Səduqdur və o, b&ouml;y&uuml;k məqamlı, siqə bir şəxsdir.

O da &uuml;&ccedil; nəfərdən nəql edir. Onlar (&uuml;&ccedil; nəfər): atası (Əli ibn H&uuml;seyn ibn Babaveyh), Məhəmməd ibn Həsən və Məhəmməd ibn Musa ibn M&uuml;təvəkkildir. Bunlardan birinin siqə olması bizim &uuml;&ccedil;&uuml;n kifayətdir. Onlardan ikisi &ndash; Şeyx Səduqun atası və Məhəmməd ibn Həsən ibn Vəlid siqədir. &nbsp;Şeyx Səduqun nəql etdiyi &uuml;&ccedil; nəfər isə Səid ibn Abdullah və Himyəridən nəql edirdilər. Səid və Himyəri isə ali məqamlı siqələrdəndir. Hər&ccedil;ənd ki birinin vəsaqəti bizə kifayətdir. Bu ikisi də Əhməd ibn Məhəmməd ibn İsadan nəql edirdilər. Əhməd ibn Məhəmməd ibn İsa isə siqədir. Nəticədə, Şeyx Tusinin Həsən ibn Səidə olan yolunu (bağlantısını) səhih hesab etmək olar.

H&uuml;seyn ibn Səiddən İmama (ə) olan sənədə gəlincə isə H&uuml;seyn ibn Səid Əhvazi &ccedil;oxlu kitab sahibidir. Şeyx Tusi &ldquo;Fihrist&rdquo; kitabında, səhifə 58-də deyir: &ldquo;O, siqədir&rdquo;. 

Həmmad ibn İsaya gəlincə də Nəcaşi onun haqqında belə deyir: &ldquo;Nəql etdiyi hədislərdə siqə və d&uuml;r&uuml;st idi&rdquo;. 

Hərizə barədə Şeyx Tusi onun haqqında belə deyir: &ldquo;O, siqə idi və Kufədəndir&rdquo;.

Z&uuml;rarə - Onun haqqında İmam Sadiqin (ə) tərifi bizə kifayətdir. Belə ki, tərif edilən d&ouml;rd nəfərdən birinin Z&uuml;rarə olduğu hədisdə İmam (ə) buyurur: &ldquo;Bu b&ouml;y&uuml;k şəxsləri cənnətlə m&uuml;jdələ: Bureyd ibn Muaviyə əl-İcli, Əbu Bəsir - Leys ibn Bəxtəri əl-Muradi, Məhəmməd ibn M&uuml;slim və Z&uuml;rarə. Bu d&ouml;rd nəcib şəxs Allahın halal və haramında olan əminləridir. Onlar olmasaydı, n&uuml;b&uuml;vvətin izləri aradan gedəcək və yox olacaqdı&ldquo;.<a href="#_ftn4" name="_ftnref4" title="">[4]</a>

Məlum oldu ki, bu hədisi nəql edən b&uuml;t&uuml;n ravilər siqə və imamiyyə əqidəsində olan şəxslərdir. Fəqih rical elminin tətbiqi sayəsində əldə etdiyi bu məlumatlarla zikr olunan hədisin dirayə elminin qaydalarına uyğun olaraq səhih olmasına h&ouml;km edə bilər. B&uuml;t&uuml;n bunlardan sonra isə fəqih bu hədis əsasında dəstəmazsız qılınan namazın batil olmasına h&ouml;km edə bilər.

Qeyd: Yuxarıda qeyd edilənlərdən belə başa d&uuml;ş&uuml;lməməlidir ki, hər hansı bir rəvayətin isnadının doğruluğu (səhih və ya zəif olması) haqqında məlumat əldə etmək &uuml;&ccedil;&uuml;n rəvayətin sənədindəki şəxslərin doğru danışan olub-olmamasını yalnız Şeyx Tusi və ya Nəcaşinin şəhadəti əsasında isbatlamaq olar. &Ccedil;&uuml;nki vəsaqət (bir şəxsin siqə olması) yalnız Şeyx Tusinin və ya Nəcaşinin şəhadəti ilə məhdudlaşmır. Ravinin siqə olmasını isbatlamaq &uuml;&ccedil;&uuml;n digər &ccedil;oxlu yollar da m&ouml;vcuddur.<a href="#_ftn5" name="_ftnref5" title="">[5]</a>

Şeyx Fəqan Məmmədov

Hadis.az

<div>
<hr />
<div>
<a href="#_ftnref1" name="_ftn1" title="">[1]</a> İbn Ğəzairi kimi tanınır, Şeyx Tusinin ustadıdır.
</div>

<div>
<a href="#_ftnref2" name="_ftn2" title="">[2]</a> Onun haqqında t&ouml;vsiq varid olmayıb. Əgər şeyxlərinin icazəsini tovsiq əlaməti kimi qəbul etsək, onun siqə olmasını isbat etmək m&uuml;mk&uuml;nd&uuml;r. &Ccedil;&uuml;nki o, Nəcaşinin şeyxidir. İnşallah, &uuml;mumi tovsiq b&ouml;lməsində bu barədə ətraflı bəhs edəcəyik. Burada isə qeyd olunmuş &uuml;&ccedil; şəxsdən birinin vəsaqəti kifayətdir.
</div>

<div>
<a href="#_ftnref3" name="_ftn3" title="">[3]</a> Hədis şeyxlərinin rəvayət icazəsi
</div>

<div>
<a href="#_ftnref4" name="_ftn4" title="">[4]</a> Seyid Əb&uuml;lqasim Xoyi, Mucəmu ricalil-hədis, c. 8, səh. 229.
</div>

<div>
<a href="#_ftnref5" name="_ftn5" title="">[5]</a> Bu məqalədə Şeyx Baqir İrəvaninin &ldquo;Durusun təmhidiyyətun fil-qəvaidir-ricaliyyə&rdquo; kitabından istifadə olunmuşdur.
</div>
</div>

Şəri hökm əldə etmək üçün hədisin zahirinin höccət olmasından əlavə və ilk növbədə, təqdim olunan hədisin özünün höccət olub-olmaması araşdırılmalıdır.

Rical elminə olan ehtiyac

Birinci səbəb: mənanı nəql etməklə yaranmış ziddiyyət

Mənanı nəql etmək budur ki, ravi məsumun (ə) kəlamını oxşar və sinonim s&ouml;zlərlə əvəz edərək nəql edir. Bu, hədislərin bir-birinə zidd olmasının ən m&uuml;h&uuml;m səbəblərindəndir. Belə ki, məsum (ə) danışarkən &ccedil;ox vaxt c&uuml;mlə və s&ouml;zlərin m&uuml;xtəlif cəhətlərini incə bir dəqiqliklə nəzərə alır. Amma ravi isə həmin s&ouml;zlərdən başa d&uuml;şd&uuml;y&uuml;n&uuml; nəql edir və bu zaman elə s&ouml;zlərdən istifadə edir ki, onların məsumun (ə) s&ouml;z&uuml; ilə eyni mənada olduğunu d&uuml;ş&uuml;n&uuml;r. Bununla da imamın s&ouml;zlərində olan bəzi dəqiq mənalar itirilmiş olur. Bəzən də ravi imamın s&ouml;z&uuml;ndən tamamilə fərqli bir mənanı başa d&uuml;şərək həmin başa d&uuml;şd&uuml;y&uuml;n&uuml; nəql edir. Halbuki imamın məqsədi tamam başqadır.

Buna g&ouml;rə də hədis alimləri hədisi olduğu kimi nəql etməyin &uuml;st&uuml;n olduğunu yekdilliklə desələr də, mənanı nəql etməyin caizliyi barədə fikir ayrılığına d&uuml;ş&uuml;blər. Lakin şəkk yoxdur ki, hədisin mənasını nəql etmək &ccedil;oxsaylı dəlillərə əsasən caizdir. Biz onların bəzisini aşağıda qeyd edirik:

<ol>
	<li style="text-align:justify">Ağıllı insanların adətləri &uuml;zrə rəftarları bu c&uuml;rd&uuml;r (sireyi-&uuml;qəla). Yəni onlar eşitdiklərini nəql edərkən &ccedil;ox vaxt mənanı nəql edirlər;</li>
	<li style="text-align:justify">Hədis nəqlini hədisi olduğu kimi s&ouml;zbəs&ouml;z nəql etməyə qədər məhdudlaşdırsaq, nəql zamanı &ccedil;ətinliklər meydana gələr. Hətta demək olar ki, bu şey nəqlin dayandırılmasına gətirib &ccedil;ıxara bilər;</li>
	<li style="text-align:justify">Mənanı nəql etməyin caiz olmasına dəlalət edən &ccedil;oxsaylı hədislər m&ouml;vcuddur.</li>
</ol>

Lakin bunu da qeyd etməliyik ki, islam şəriətində hədisin mənasını nəql etmək caiz olsa da, bunun bir sıra şərtləri var. Məsələn, ravi həmin dili g&ouml;zəl şəkildə bilməli, o dilin bədii &uuml;slubları və s&ouml;zlərin işlənmə yerləri barədə məlumatlı olmalıdır. &Ccedil;&uuml;nki belə olduğu təqdirdə adətən məsumun məqsədi və s&ouml;zlərində olan dəqiqlikləri onun diqqətindən yayınmaz. Buna g&ouml;rə də Şəhid Sani (r) yazır:

&ldquo;S&ouml;zlərin məqsədini, onların ehtiva etdiyi mənaları və o mənalar arasında olan fərqlilikləri d&uuml;zg&uuml;n şəkildə bilməyən birinin hədisin mənasını nəql etməsi caiz deyil&rdquo;.<a href="#_ftn1" name="_ftnref1" title="">[1]</a>

Mənanı nəql etmək səbəbilə yaranmış ziddiyyətlərə bir n&uuml;munə

&ldquo;Məscidlərə vəqf etmək&rdquo; hədisi

1. Şeyx Səduq (r) nəql edir:

عَنْ أَبِي الصَّحَارِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ&rlm; قُلْتُ لَهُ رَجُلٌ اشْتَرَى دَاراً فَبَقِيَتْ عَرْصَةٌ فَبَنَاهَا بَيْتَ غَلَّةٍ أَ يُوقِفُهُ عَلَى الْمَسْجِدِ قَالَ إِنَّ الْمَجُوسَ أَوْقَفُوا عَلَى&rlm; بَيْتِ&rlm; النَّار

Əbu Səhari deyir: &ldquo;İmam Cəfər Sadiqə (ə) belə bir sual verdim: &ldquo;Bir şəxs ev alıb və ona boş bir ərazi qalıb. Buna g&ouml;rə də həmin yerdə gəlir mənbəyi olan bir otaq tikib. Bu şəxs o otağı (onun gəlirini) məscidə vəqf edə bilər?&rdquo; İmam (ə) buyurdu: &ldquo;Həqiqətən də, məcusilər atəşgahlara vəqflər edirlər&rdquo;.<a href="#_ftn2" name="_ftnref2" title="">[2]</a>

2. Yenə Şeyx Səduq (r) nəql edir:

&nbsp;وَ سُئِلَ&rlm; عَنِ الْوُقُوفِ عَلَى الْمَسَاجِدِ فَقَالَ لَا يَجُوزُ فَإِنَّ الْمَجُوسَ أَوْقَفُوا عَلَى&rlm; بُيُوتِ&rlm; النَّار

İmam Cəfər Sadiqdən (ə) məscidlərə vəqf etmək barədə soruşdular. Buyurdu: &ldquo;Caiz deyil. Həqiqətən də, məcusilər atəşgahlara vəqflər edirlər&rdquo;.<a href="#_ftn3" name="_ftnref3" title="">[3]</a> 

Ziddiyyət haradadır?

İlk &ouml;ncə birinci hədisə diqqət edək. Vəqf və sədəqə barədə olan dəlillərin geniş &ccedil;ər&ccedil;ivəli (m&uuml;tləq və &uuml;mum) olması hər bir xeyirli işdə bu əməllərin m&uuml;stəhəb və bəyənilən olduğunu bildirir. Bunu nəzərə aldıqdan sonra birinci hədisin mənası məlum olur. Belə ki, İmamın (ə) &ldquo;həqiqətən də məcusilər atəşgahlara vəqflər edirlər&rdquo; kəlamından məqsədi budur: bir halda ki məcusilər &ouml;z batil ibadətgahlarına vəqflər edirlər, haqq ibadətgah olan məscidlərə niyə vəqflər edilməsin?! Necə ki Əllamə Məclisi (r) &ldquo;Biharul-ənvar&rdquo; kitabında bu hədisi qeyd etdikdən sonra belə deyir:

&ldquo;Hədisin zahiri, alimlərimiz arasında məşhur olduğu kimi, məscidlərə vəqf etməyin caiz olduğunu bildirir. Yəni məcusilər belə &ouml;z atəşgahlarına vəqf edirlərsə, siz &ouml;z ibadətgahlarınıza vəqf etməyə daha layiqsiniz&rdquo;.<a href="#_ftn4" name="_ftnref4" title="">[4]</a>

Buna g&ouml;rə də birinci hədisin belə tərc&uuml;mə olunması daha məqsədəuyğundur: &ldquo;Məcusilər belə atəşgahlara vəqflər edirlər&rdquo;.

Lakin ikinci hədisdə bu işin caiz olmadığı a&ccedil;ıq şəkildə qeyd edilir. Beləliklə, birinci hədis məscidlərə hər hansı bir malı vəqf etməyi caiz bilir, ikinci hədis isə bunu qadağan edir.

Ziddiyyətin həlli

Hər iki hədisi diqqətli şəkildə incələdikdə məlum olur ki, bu hədislər həqiqətdə eynidir. Sadəcə olaraq ikinci hədisi nəql edən ravi İmamın (ə) &ldquo;həqiqətən də məcusilər atəşgahlara vəqflər edirlər&rdquo; ifadəsindən bu işin caiz olmadığını başa d&uuml;şd&uuml;y&uuml;nə g&ouml;rə hədisə &ldquo;caiz deyildir&rdquo; s&ouml;z&uuml;n&uuml; əlavə etmişdir. Yəni ravi belə g&uuml;man edib ki, İmamın (ə) məqsədi bu əməlin qadağan olduğunu bildirməkdir. Buna g&ouml;rə də o, hədisin mənasını &ccedil;atdırmaq &uuml;&ccedil;&uuml;n onu &ldquo;caiz deyildir&rdquo; ifadəsini əlavə etməklə nəql etmişdir. Əllamə Məclisi (r) də bu n&ouml;qtəyə işarə etdikdən sonra belə yazır:

&ldquo;Bu hədisi mənaca nəql etməyin zərərlərindən biridir&rdquo;.<a href="#_ftn5" name="_ftnref5" title="">[5]</a> 

Mənaca nəql edilmiş hədislərin h&ouml;km&uuml;

Əgər bir hədisin s&ouml;zbəs&ouml;z yox, mənaca nəql edildiyini bilsək, həmin hədis başqa hədislərlə ziddiyyət təşkil etmədiyi surətdə h&ouml;ccətdir. &Ccedil;&uuml;nki ağıllı insanların adətləri &uuml;zrə rəftarı (sireyi-&uuml;qəla) budur ki, onlar doğru danışan bir şəxsin başqasından eşitdiyi s&ouml;zlərin mənasını nəql etdiyini bilsələr də, onu qəbul edirlər. Bu da ona g&ouml;rədir ki, doğru danışan və nəql etdiyi şəxsin dilini bilən bir şəxs eşitdiyi s&ouml;zlərin mənasını nəql etsə belə, adətən onu doğru şəkildə &ccedil;atdırır.

İstifadə edildi: Məhəmməd Ləngərudi, &ldquo;Əsbabu ixtilafil-hədis&rdquo;

Əli Abdullah

Hadis.az

<div>
<hr />
<div>
<a href="#_ftnref1" name="_ftn1" title="">[1]</a> Ər-Riayə fi elmid-dirayə, səh. 310.
</div>

<div>
<a href="#_ftnref2" name="_ftn2" title="">[2]</a> Mən la yəhzuruhul-fəqih, c. 4, səh. 251.
</div>

<div>
<a href="#_ftnref3" name="_ftn3" title="">[3]</a> Mən la yəhzuruhul-fəqih, c. 4, səh. 238.
</div>

<div>
<a href="#_ftnref4" name="_ftn4" title="">[4]</a> Biharul-ənvar, c. 81, səh. 7.
</div>

<div>
<a href="#_ftnref5" name="_ftn5" title="">[5]</a> Həmin mənbə.
</div>
</div>

Mənanı nəql etmək budur ki, ravi məsumun (ə) kəlamını oxşar və sinonim sözlərlə əvəz edərək nəql edir. Bu, hədislərin bir-birinə zidd olmasının ən mühüm səbəblərindəndir.

Hədislərin müxtəliflik səbəbləri (1)

M&uuml;təvatir xəbərin şərtlərini iki bənddə qruplaşdıra bilərik:

<ol>
	<li style="text-align:justify">Xəbərin m&uuml;təvatir ola bilməsi &uuml;&ccedil;&uuml;n lazım olan şərtlər;</li>
	<li style="text-align:justify">M&uuml;təvatir xəbərin eşidəni əminliyə &ccedil;atdırması &uuml;&ccedil;&uuml;n lazım olan şərtlər.</li>
</ol>

İlk &ouml;ncə birinci bəndə aid olan şərtlərdən başlayırıq. Xəbərin m&uuml;təvatir ola bilməsi &uuml;&ccedil;&uuml;n aşağıdakı şərtlər lazımdır:

a. Xəbəri nəql edənlərin sayı elə bir həddə yetişməlidir ki, onların yalan &uuml;zərində s&ouml;zləşmələri adətən qeyri-m&uuml;mk&uuml;n olsun. Məsələn, 20 nəfər şəxs ayrı-ayrı vaxtlarda gəlib bir nəfərin &ouml;l&uuml;m xəbərini versə, biz o şəxsin həqiqətən də &ouml;ld&uuml;y&uuml;nə əmin oluruq. &Ccedil;&uuml;nki sayları bu qədər &ccedil;ox olan kəslərin qəsdən yalan danışmaq barədə s&ouml;zləşmələrinə ehtimal belə vermirik.

Bu c&uuml;r bir toplumun sayının nə qədər olması barədə hədis və &uuml;sul alimləri m&uuml;xtəlif rəylər bildirsələr də, əksər alimlər m&uuml;əyyən bir ədədi şərt bilməmişlər. &Ccedil;&uuml;nki burada əsas meyar bu &ccedil;oxluq səbəbilə insanda xəbərin doğruluğuna əminliyin hasil olmasıdır. Məsələn, xəbəri nəql edən 10 nəfərin bəzisi doğru&nbsp; danışan kəslər olsalar, insan xəbərin doğru olmasına əmin olur. Əgər bu 10 nəfərin hamısı zəif və yalan danışan şəxslər olsa, m&uuml;mk&uuml;nd&uuml;r ki, saylarının 10 nəfər olmasına baxmayaraq, insanda əminlik hasil olmasın. Bu zaman sayın daha &ccedil;ox olmasına ehtiyac yaranır. Buna g&ouml;rə də m&uuml;təvatir xəbəri nəql edənlərin insanda əminlik hasil etmək &uuml;&ccedil;&uuml;n lazım olan sayları onların kimliyindən və xəbərin n&ouml;v&uuml;ndən asılı olaraq m&uuml;xtəlif ola bilər.

b. Nəql edilən xəbərin m&uuml;təvatir ola bilməsi &uuml;&ccedil;&uuml;n onu nəql edən kəslərin verdikləri xəbərə əmin olmaqları şərtdir. Əgər g&uuml;man və zənn əsasında xəbər versələr, belə bir xəbər m&uuml;təvatir sayılmaz. Məsələn, bir qrup insan: &ldquo;Deyəsən, ağacda g&ouml;yər&ccedil;in g&ouml;rd&uuml;k&rdquo;, &shy;&ndash; kimi bir xəbər versə, bu zaman xəbəri eşidən kəsdə ağacda olan varlığın g&ouml;yər&ccedil;in olmasına dair əminlik hasil olmur.

Lakin bunu da qeyd etmək lazımdır ki, bu c&uuml;r xəbərlər m&uuml;əyyən cəhətə g&ouml;rə m&uuml;təvatir sayıla bilər. Məsələn, yuxarıda qeyd edilən xəbəri eşitsək, biz həmin şəxslərin həqiqətən də ağacda nəsə g&ouml;rd&uuml;klərinə əmin oluruq. Baxmayaraq ki həmin şeyin g&ouml;yər&ccedil;in olmasına əmin ola bilmirik. Deməli, bu xəbər ağacda həqiqətən də nəyinsə olması barədə m&uuml;təvatirdir.

c. Xəbərdə nəql olunanlar (hadisə və ya deyilmiş bir s&ouml;z) hiss &uuml;zvləri ilə dərk edilə bilən olmalıdırlar. Yəni xəbər ya g&ouml;zlə g&ouml;r&uuml;lən bir hadisə, yaxud qulaqla eşidilən bir s&ouml;z olmalıdır. Verilən xəbər isbatı &uuml;&ccedil;&uuml;n elmi dəlillərə ehtiyacı olan bir iddiadan ibarət olsa, belə bir xəbəri &ccedil;ox adam nəql etsə də, m&uuml;təvatir sayıla bilməz. Məsələn, bir qrup insan: &ldquo;Aləm hadisdir&rdquo;, &ndash; desə, biz aləmin doğrudan da hadis olmasına əmin ola bilmirik. &Ccedil;&uuml;nki aləmin hadis olması dəlillə isbat olunmağa ehtiyaclı olan bir fikirdir. Yəni belə bir xəbər sırf bir qrup insan tərəfindən nəql edilib deyə onu m&uuml;təvatir saymaq olmaz.

Lakin qeyd edək ki, əgər belə bir xəbər məsumdan nəql olunarsa, bu zaman xəbərin doğruluğuna əmin olarıq. Məsələn, sayları lazımi həddə olan bir qrup ravi bizə İmam Sadiqin (ə): &ldquo;Aləm hadisdir&rdquo;, &ndash; deyə buyurduğunu nəql edərsə, biz həm İmamın (ə) belə bir s&ouml;z buyurduğuna, həm də aləmin həqiqətən də hadis olmasına əmin olarıq.

d. Xəbərin əvvəl, axır və orta təbəqəsində əminlik gətirmək &uuml;&ccedil;&uuml;n lazım olan say həddi yerində olmalıdır. Birinci təbəqə xəbərə şahid olanlardır. Məsələn, məsumdan onun hər hansı bir feilini g&ouml;r&uuml;b, yaxud hər hansı bir kəlamını &ouml;z&uuml;ndən eşidib nəql edənlər birinci, onlardan eşidib nəql edənlər orta (ikinci) və həmin xəbəri orta təbəqədən eşidib bizə nəql edənlər isə axırıncı təbəqə adlanır. Diqqət etmək lazımdır ki, ortadakı təbəqə bir ne&ccedil;ə təbəqədən də ibarət ola bilər. Dəyişməyən əvvəl və axırıncı təbəqələrdir. Yəni birinci təbəqə xəbəri məsumdan eşidən, axırıncı təbəqə isə xəbəri orta təbəqədən eşidib bizə &ccedil;atdıranlardır. Bu dediklərimizi daha yaxşı başa d&uuml;şmək &uuml;&ccedil;&uuml;n aşağıdakı şəkilə baxaq:

&nbsp;

<a href="https://api.hadis.az/storage/in-content/mutevatir-xeber-sertleri/b4e9c257-315b-434e-aa1e-acf178fb42b5.jpg" target="_blank"><img alt="" src="http://api.hadis.az/storage/in-content/mutevatir-xeber-sertleri/b4e9c257-315b-434e-aa1e-acf178fb42b5.jpg" style="height:300px; width:100%" /></a>

&nbsp;

Şəkildə səhabə təbəqəsində olan beş nəfər ravi xəbəri birbaşa məsumdan eşidənlərdir. Bu təbəqə ilk təbəqə sayılır. Sonra səhabələr bu xəbəri &ouml;z şagirdlərinə, yəni n&ouml;vbəti təbəqəyə nəql edirlər. Şagirdlərin olduğu təbəqə isə orta təbəqə adlanır. Daha sonra orta təbəqə xəbəri &ouml;z şagirdlərinə, yəni &ldquo;şagirdlərin şagirdi&rdquo; təbəqəsinə &ccedil;atdırır. Əgər biz həmin xəbəri bu &uuml;&ccedil;&uuml;nc&uuml; təbəqədən əldə etsək, o zaman bu təbəqə sonuncu təbəqə sayılacaq. Əgər bu təbəqədən sonra d&ouml;rd&uuml;nc&uuml; təbəqə də olsa, o zaman bu &uuml;&ccedil;&uuml;nc&uuml; təbəqə də orta təbəqə hesab olunacaq.

Qısası, şəkilə əsasən, 5 nəfər səhabə məsumdan eşitdiyi xəbəri 5 nəfər şagirdə (və ya tabeinə), onlar da sayları 5 olan şagirdlərinə (və ya tabiut-tabeinə) &ccedil;atdırmışdır. Bu o deməkdir ki, xəbərin hər təbəqəsində 5 ravi var. Elə isə, yuxarıda qeyd etdiyimiz şərtə əsasən, xəbərin m&uuml;təvatir ola bilməsi &uuml;&ccedil;&uuml;n lazım olan say həddi b&uuml;t&uuml;n təbəqələrdə yerində olmalıdır. Məsələn, 10 nəfər səhabənin nəql etdiyi xəbər, daha sonra 13 nəfər şagirdin, sonrakı təbəqədə isə 12 nəfər şagirdlərin şagirdlərinin xəbəri hər təbəqədə olan saya g&ouml;rə insana əminlik gətirirsə, bu xəbər m&uuml;təvatir hesab olunur. &Ccedil;&uuml;nki hər təbəqədə m&uuml;təvatir xəbərin şərti yerindədir. Lakin təbəqələrin birində bir və ya bir ne&ccedil;ə nəfər olsa, belə bir xəbər m&uuml;təvatir sayılmayacaq.

İndi isə ikinci bəndə aid olan şərtləri izah edək. M&uuml;təvatir xəbərin eşidəni əminliyə &ccedil;atdırması &uuml;&ccedil;&uuml;n lazım olan şərtlər əsasən aşağıdakılardır:

a. Xəbəri m&uuml;təvatir yolla eşidənin &ouml;z&uuml; xəbərə şahidlik etməyən şəxslərdən olmalıdır. Məsələn, bir şəxs Zeyd adlı birinin &ouml;ld&uuml;y&uuml;n&uuml; g&ouml;r&uuml;b, bununla da onun &ouml;l&uuml;m&uuml;nə əmin olsa, daha sonra 100 nəfər belə Zeydin &ouml;l&uuml;m xəbərini ona &ccedil;atdırsa, o bu xəbərdən yeni bir əminlik əldə etmiş olmaz. &Ccedil;&uuml;nki o, bu xəbərdən əvvəl əminliyə &ccedil;atmışdır. Buna g&ouml;rə də 100 nəfərin həmin xəbəri m&uuml;təvatir olsa da, belə bir şəxs &uuml;&ccedil;&uuml;n əminlik ifadə etməyəcək.

b. Xəbəri eşidən şəxsin zehni əvvəlcədən xəbərin əksini ifadə edən başqa ş&uuml;bhələrlə dolu olmamalıdır. Həm&ccedil;inin xəbəri eşidən şəxsin bu xəbərin əksini deyənlərə kor-koranə təqlid edənlərdən olmaması lab&uuml;dd&uuml;r. Şeyx Abdullah Maməqani (r) yazır: &ldquo;Bu şərti ilk dəfə deyən Seyid M&uuml;rtəza (r) olmuşdur və bəzi m&uuml;həqqiqlər də ona tabe olublar. Bu şərt &ccedil;ox g&uuml;cl&uuml; bir şərtdir. Məhz bu şərtin k&ouml;məyi ilə m&uuml;şriklərin, yəhudilərin, xa&ccedil;pərəstlərin və digərlərinin Peyğəmbərin (s) m&ouml;c&uuml;zələri barədə dediklərinə cavab verilir... Həm&ccedil;inin bu şərt vasitəsilə m&uuml;xaliflərin İmam Əlinin (ə) imamətini inkar etmələrinə cavab verilir&rdquo; .<a href="#_ftn1" name="_ftnref1" title="">[1]</a>

Məsələn, m&uuml;xaliflərə İmam Əlinin (ə) imamətinə dəlalət edən xəbərlərin m&uuml;təvatir həddində olduğunu dedikdə onlar bu xəbər bizi əminliyə &ccedil;atdırmır, buna g&ouml;rə də bu xəbərlər m&uuml;təvatir ola bilməz deyirlər. Biz isə bu şərtə əsasən onlara belə cavab veririk ki, m&uuml;təvatir xəbərin əminlik faydası verməsi &uuml;&ccedil;&uuml;n ilk &ouml;ncə qəlbinizi sizdən əvvəlki alimlərinizin qoyub getdiyi ş&uuml;bhələrdən və kor-koranə təqlid etdiyiniz kəslərin fikirlərindən təmizləməlisiniz. Yəni İmam Əlinin (ə) imaməti barədə olan xəbərlər m&uuml;təvatirdir, lakin sizin qəlbiniz ş&uuml;bhə və kor-koranə təqlid&ccedil;iliklə dolu olduğu &uuml;&ccedil;&uuml;n bu xəbərlərdən əminlik əldə edə bilmirsiniz.

M&uuml;vafiq kitablarda m&uuml;təvatir xəbərin digər şərtləri də qeyd olunmuşdur. Lakin onların əksəriyyəti qəbul edilmədiyindən burada qeyd edib uzun&ccedil;uluğa yol vermək istəmirik.

Əli Abdullah

Hadis.az

<div>
<hr />
<div>
<a href="#_ftnref1" name="_ftn1" title="">[1]</a> Miqbasul-hidayə, c. 1, səh. 106.
</div>
</div>

Mütəvatir xəbərin şərtlərini iki bənddə qruplaşdıra bilərik:  Xəbərin mütəvatir ola bilməsi üçün lazım olan şərtlər; Mütəvatir xəbərin eşidəni əminliyə çatdırması üçün lazım olan şərtlər.

Mütəvatir xəbərin şərtləri

2) M&uuml;stəfiz

M&uuml;stəfiz s&ouml;z&uuml; leksik olaraq yayğın və &ccedil;ox olan mənası ifadə edir.

Hədis alimlərinin nəzərində isə m&uuml;stəfiz termininə m&uuml;xtəlif təriflər verilmişdir. Şeyx Maməqani (r) &ldquo;Miqbasul-hidayə&rdquo; kitabında belə yazır:

&ldquo;M&uuml;stəfiz xəbər odur ki, onun ravilərinin sayı hər mərtəbədə (təbəqədə) &ccedil;ox olsun. Əksər alimlərə g&ouml;rə, bu ravilərin hər təbəqədə sayı &uuml;&ccedil;dən, bəzilərinə g&ouml;rə isə ikidən &ccedil;ox olmalıdır. Deməli (hər təbəqədə) &uuml;&ccedil; ravinin nəql etdiyi hədis ikincilərə g&ouml;rə m&uuml;stəfiz, birincilərə g&ouml;rə isə qeyri-m&uuml;stəfizdir&rdquo;.<a href="#_ftn1" name="_ftnref1" title="">[1]</a>

Deməli, əksər alimlərə g&ouml;rə, m&uuml;stəfiz xəbər odur ki, onun raviləri hər təbəqədə azı d&ouml;rd nəfər olsun. Əlbəttə, bu şərtlə ki, m&uuml;təvatir həddinə yetişməsin.

M&uuml;stəfiz hədislərə bəzən məşhur hədislər də deyilir. Lakin bu, m&uuml;stəfiz xəbərlərin məşhur xəbərlərlə eyni olduğunu g&ouml;stərmir. Məşhur xəbərlər daha &uuml;mumi məna ifadə edir. Məsələn, &ldquo;Əməllər niyyətə bağlıdır&rdquo; hədisi məşhur olsa da, m&uuml;stəfiz deyildir. &Ccedil;&uuml;nki bu hədisin ravilərinin sayı orta təbəqədən etibarən &ccedil;oxalmağa başlamışdır.

M&uuml;stəfiz xəbər əminlik ifadə edə bilərmi?

Şeyx Maməqani (r) bu barədə belə yazır:

&ldquo;Daxili və xarici qərinələrin (əlamətlərin) k&ouml;məyi ilə m&uuml;stəfiz xəbərlərin əminlik ifadə etməsi m&uuml;mk&uuml;nd&uuml;r. Əlbəttə, bu şərtlə ki, əminliyə səbəb (yalnız) ravilərin &ccedil;oxluğu olmasın. Əks halda, belə bir xəbər m&uuml;təvatir hesab olunmalıdır&rdquo;.<a href="#_ftn2" name="_ftnref2" title="">[2]</a>

M&uuml;stəfiz xəbərlərin m&ouml;təbərliyi

Vahid xəbərlər arasında zənn ifadə etmə baxımından ən g&uuml;cl&uuml; olanlar m&uuml;stəfiz xəbərlərdir.<a href="#_ftn3" name="_ftnref3" title="">[3]</a> Hətta b&ouml;y&uuml;k şiə alimlərindən olan Seyid Mirdamad (v. 1041 h.q.) m&uuml;stəfiz xəbərlər barədə belə yazır:

&ldquo;Hədisin təriqləri &ccedil;ox və sənədləri m&uuml;xtəlif olduqda hədis alimlərinin adəti budur ki, onun sənədinin səhihliyinə və ravilərinin təhlilinə diqqət etməzlər (əhəmiyyət verməzlər). Bu c&uuml;r hədislər onların nəzərində (bir n&ouml;v) m&uuml;təvatir xəbərlərə aid edilir. Buna g&ouml;rə də Şeyxut-taifə (Şeyx Tusi) &ldquo;Təhzib&rdquo; və &ldquo;İstibsar&rdquo; əsərlərində bu x&uuml;susiyyətə malik hədislər barəsində &ccedil;ox vaxt belə yazır:

&ldquo;Bu (səbəblər) hədisi vahid xəbərlər qismindən &ccedil;ıxarıb m&uuml;təvatir xəbərlərin qisminə daxil edir&rdquo;. 

(Əlbəttə) Bu məsələnin dərk edilməsi yalnız ixtisas sahiblərinin səlahiyyət dairəsinə daxildir&rdquo;.<a href="#_ftn4" name="_ftnref4" title="">[4]</a> 

Bununla yanaşı, m&uuml;stəfiz xəbərlər nə qədər g&uuml;cl&uuml; hesab olunsa da, həm&ccedil;inin bəzi hədis alimləri bu qəbildən olan hədislərin sənədlərinin ayrıca təhlilinə ehtiyac g&ouml;rməsələr də, onların vahid xəbərlər qismindən sayılması daha əsaslı və m&ouml;təbər rəy kimi qəbul edilir.

Əli Abdullah

Hadis.az

<div>
<hr />
<div>
<a href="#_ftnref1" name="_ftn1" title="">[1]</a> Maməqani, Miqbasul-hidayə, c. 1, səh. 128.
</div>

<div>
<a href="#_ftnref2" name="_ftn2" title="">[2]</a> Həmin mənbə, səh. 131.
</div>

<div>
<a href="#_ftnref3" name="_ftn3" title="">[3]</a> Seyid Xırsan, Muhazaratun fi elmil-hədisil-muqarən, c. 1, səh. 75.
</div>

<div>
<a href="#_ftnref4" name="_ftn4" title="">[4]</a> Mirdamad, Ər-Rəvaşihus-səmaviyyə, səh. 193.
</div>
</div>

Müstəfiz sözü leksik olaraq yayğın və çox olan mənası ifadə edir. Hədis alimlərinin nəzərində isə müstəfiz termininə müxtəlif təriflər verilmişdir.

Vahid xəbərlər - müstəfiz

İki əsas təməl prinsipdən biri olan “məsləkül-vəsaqə” prinsipinə əsasən, xəbəri-vahid şəklində nəql olunmuş hədisin mötəbər olması üçün əsas şərt onun ravilərinin siqə (etimad olunan şəxs) olmasıdır.